....... कहिलेकाहीँ एउटा गीतले मानिसलाई दशकौँ पछाडि पुर्‍याउँछ। 'तीजको रहर आयो बरी लै...' त्यस्तै गीत हो। यसको धुन बज्नासाथ एउटा समय, एउटा सामाजिक परिवेश र तीजसँग जोडिएको पुरानो नेपाली जीवनशैली सम्झनामा आउँछ। घर आँगनको माहोल, रेडियोबाट बज्ने गीत र तीज आउँदा देखिने सामूहिक रौनकसँग यसको सम्बन्ध आज पनि उत्तिकै बलियो छ। समय बदलिएको छ, जीवनशैली फेरिएको छ र मनोरञ्जनका माध्यम असंख्य भएका छन्। तर यो गीतले बोकेको भावनात्मक प्रभावमा समयले खासै असर पार्न सकेको छैन।

करिब चार दशकअघि निर्देशक स्व. प्रकाश थापाको चलचित्र 'कन्यादान'मा समावेश गरिएको यो गीत आज पनि तीजको सांगीतिक स्मृतिमा उत्तिकै बलियोसँग उपस्थित छ। पुस्ता फेरिए, तीज मनाउने शैली फेरियो, संगीतको स्वाद र प्रविधि बदलियो। त्यसपछि असंख्य तीज गीत आए, कतिपय अत्यन्त लोकप्रिय पनि भए। तर 'तीजको रहर आयो बरी लै...' जस्तो लामो समयसम्म पुस्तान्तरण हुँदै जाने प्रभावशाली गीत भने फेरि बन्न सकेन।

आखिर यसको कारण के हो त?
यसको उत्तर केवल राम्रो धुन, मीठो स्वर वा आकर्षक शब्दमा खोजेर पुग्दैन। यसको वास्तविक शक्ति चलचित्रको कथा, पात्र र तत्कालीन नेपाली समाजसँगको गहिरो सम्बन्धमा थियो। 'कन्यादान'मा तीज केवल नाचगान र रमाइलोको अवसर थिएन। बाल्यकालमै विवाह बन्धनमा बाँधिएर बाल विधवा बन्न पुगेकी युवतीको जीवन र सौभाग्य चिह्नप्रतिको मोहसँग तीजलाई जोडिएको थियो। अरू महिलाले लगाएका रातो पहिरन, चुरा, पोते र सिन्दूर देख्दा आफ्नो जीवनबाट हराइसकेको सौभाग्यको अनुभूति गर्ने एउटी नारीको मनोविज्ञान चलचित्रमा प्रस्तुत गरिएको थियो।

पर्दामा गीत आउँदा दर्शकले केवल तीजको उत्सव देखेनन्। त्यहाँ एउटी नारीको पीडा, अभाव, दबिएको इच्छा र सामाजिक यथार्थ पनि देखियो। गीत दृश्यको सजावट बनेन पात्रको मनोभाव व्यक्त गर्ने माध्यम बन्यो।

यही कारण 'तीजको रहर आयो बरी लै...' चलचित्रमा राखिएको एउटा गीतमा मात्र सीमित रहेन। त्यो कथाकै एउटा भावनात्मक अभिव्यक्ति बन्यो। गीतकार चेतन कार्की, संगीतकार मनोहरी सिंह, गायिका सुष्मा श्रेष्ठ र निर्देशक प्रकाश थापाको सिर्जनात्मक संयोजनले गीतलाई कथासँग स्वाभाविक रूपमा गाँस्यो। शब्दले भाव बोके, संगीतले त्यसलाई गहिरो बनाए, स्वरले जीवन्त तुल्यायो र दृश्यले कथाको अर्थ थपिदियो।

यहीँबाट अहिलेको तीज गीतसँगको एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता देखिन्छ। आज धेरै गीत तीजका लागि बनिरहेका छन्, तर त्यतिबेलाको गीत कथाका लागि बनेको थियो।

आज तीज गीत निर्माणको प्रक्रिया पहिलेभन्दा निकै सहज छ। आधुनिक प्रविधि, डिजिटल रेकर्डिङ, सामाजिक सञ्जाल र तत्काल दर्शकमाझ पुग्ने माध्यमले गीतलाई छिटो सार्वजनिक गर्न सम्भव बनाएको छ। आकर्षक पहिरन, ठूलो समूह, नृत्य, छिटो लय र दृश्यात्मक प्रस्तुति अहिलेका तीज गीतका महत्वपूर्ण विशेषता बनेका छन्। यसले गीतलाई तत्काल लोकप्रिय बनाउन मद्दत गर्छ। तर तत्काल लोकप्रिय हुनु र दीर्घकालसम्म स्मरणीय रहनु एउटै कुरा होइन।

कालजयी गीतका लागि तत्कालीन बजारभन्दा बाहिरको सोच आवश्यक हुन्छ। त्यसमा समयको प्रतिनिधित्व गर्ने कुनै भाव, कथा वा सामाजिक अनुभूति हुनुपर्छ। 'तीजको रहर आयो बरी लै...' मा तत्कालीन नेपाली समाजको एउटा यथार्थ थियो। त्यसैले गीतले त्यो समयलाई पनि सुरक्षित गर्‍यो। आजका गीतमा प्रविधि र प्रस्तुति प्रशस्त भए पनि आफ्नो समयको सामाजिक कथा समेट्ने प्रयास तुलनात्मक रूपमा कमजोर देखिन्छ।

अर्को कारण ट्रेण्ड केन्द्रित सिर्जना पनि हो। सामाजिक सञ्जालको युगमा गीतको सफलता धेरैपटक छोटो समयको चर्चा, भ्युज र भाइरल प्रतिक्रियाबाट मापन हुन थालेको छ। यसले सिर्जनाकर्तालाई तत्काल प्रभाव पार्ने प्रस्तुति र सजिलै ग्रहण हुने सामग्रीतर्फ आकर्षित गर्छ। तर कालजयी सिर्जना तत्कालीन प्रतिक्रियाका लागि मात्र बन्दैन, त्यसले मानिसको जीवन, भावना र स्मृतिसँग सम्बन्ध स्थापित गर्नुपर्ने हुन्छ।

अहिले तीजलाई धेरैपटक उत्सव र मनोरञ्जनको दृश्यका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। तर तीज आफैँमा नेपाली समाजको गहिरो सामाजिक कथा हो। माइतीको सम्झना, दाम्पत्य सम्बन्ध, महिलाका सुखदुःख, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक अपेक्षा, परिवर्तन हुँदै गएको महिला जीवन र नयाँ पुस्ताको दृष्टिकोण, यी सबै तीजसँग जोडिएका विषय हुन्। यिनै विषयलाई समातेर चलचित्र र गीत निर्माण गर्न सकिने सम्भावना अझै ठूलो छ।

कालजयी गीतका लागि अर्को महत्वपूर्ण तत्व सरल तर अर्थपूर्ण शब्द हो। 'तीजको रहर आयो बरी लै...'मा जटिल शब्दावली छैन। तर सरल शब्दभित्र रहेको भाव बलियो छ। गीत सुन्न, गाउन र सम्झन सहज छ। समय बित्दै जाँदा दृश्यहरू धमिलिन सक्छन्, तर मानिसले सम्झिरहने कुरा प्रायः धुन र केही अमिट शब्द नै हुन्छन्।

गीतकार, संगीतकार, गायक-गायिका र निर्देशकबीचको सिर्जनात्मक सहकार्य पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। गीतलाई चलचित्रको बीचमा राखिने एउटा अनिवार्य मनोरञ्जनको टुक्राका रूपमा होइन, कथाको आवश्यक अंगका रूपमा हेर्नुपर्छ। पात्रले त्यो गीत किन गाइरहेको छ? त्यो दृश्य नहुँदा कथा वा पात्रको भावमा के कमी हुन्छ? गीतले कथालाई के थपिरहेको छ? यस्ता प्रश्नको उत्तरबाट जन्मिएको गीतको आयु लामो हुने सम्भावना बढी हुन्छ।

आज पनि 'कन्यादान' जस्तो गीत बन्न नसक्ने अवस्था छैन। तर त्यसका लागि पुरानो धुन वा शैलीको नक्कल गरेर पुग्दैन। त्यो गीत जन्माएको सिर्जनात्मक दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ। आजको नेपाली समाजमा तीजको अर्थ के बदलिएको छ? आजका महिलाहरूको तीज कस्तो छ? वैदेशिक रोजगारी, बदलिँदो पारिवारिक संरचना, सामाजिक सञ्जाल, स्वतन्त्रता, दाम्पत्य सम्बन्ध र पुस्ताबीचको दूरीले तीजलाई कसरी प्रभावित गरेको छ? यिनै समकालीन प्रश्नभित्र नयाँ कालजयी गीतका कथा लुकेका हुन सक्छन्।

'तीजको रहर आयो बरी लै...' मा तीजको रौनक मात्र थिएन। त्यसमा एउटा समय थियो, एउटा समाज थियो र एउटी नारीको मनभित्र दबिएको चाहना थियो। त्यसैले दशकौँ बितिसक्दा पनि यो गीत पुरानो भएको छैन। हरेक तीजमा गीत फेरि बज्छ, नयाँ पुस्ताले फेरि सुन्छ र पुरानो पुस्ताको स्मृतिसँग पनि यसको सम्बन्ध नयाँ भएर स्थापित हुन्छ।

सायद यही नै कालजयी सिर्जनाको पहिचान हो। गीत सकिएपछि पनि त्यसले बोकेको कथा र समय मनभित्र बसिरहन सक्नु नै यसको पहिचान हो। 'तीजको रहर आयो बरी लै...' त्यस अर्थमा एउटा गीत मात्र होइन, नेपाली चलचित्रको पर्दामा सुरक्षित रहेको एउटा अमिट समय हो।
आउनुस्! हामी फेरि एकपटक गाऔँ।
तीजको रहर आयो बरी लै...